W 1945 roku, w wyniku ustalenia granicy na Nysie Łużyckiej stał się niezależną jednostką administracyjną. Wcześniej był wschodnim przedmieściem Görlitz. Miasto należy do Związku Miast Polskich. Przez Zgorzelec prowadzą szlak Via Regia oraz dwa szlaki pątnicze: Wielkopolska i Dolnośląska Droga św. Jakuba, które przez Most staromiejski łączą się z europejską siecią Camino de Compostela.

Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec.

Światową sławę zdobył Jakub Böhme (1575 - 1624), mieszkaniec Zgorzelca, mistyk, myśliciel i teolog, który zapoczątkował nowożytną filozofię niemiecką. Jego pierwsze dzieło jest znane pod tytułami Morgen Rothe im Auffgang lub Aurora, czyli Jutrzenka o poranku.

7 stycznia 2006 roku, z powodu zainteresowania Jakubem Böhme miasto, jak i sąsiednie Görlitz, odwiedził Nicolas Cage.

Zgorzelec leży na trasie drogowej i kolejowej Drezno-Wrocław. Znajdują się tutaj 2 stacje kolejowe: Zgorzelec Miasto i Zgorzelec (Ujazd).

Historia:
na przełomie X i XI w. gród Serbołużyczan zajęty i włączony do Polski wraz z Łużycami przez Bolesława I Chrobrego; po jego śmierci przejściowo pod panowaniem margrabiów brandenburskich, następnie Czech
1071 - pierwsza pisemna wzmianka o "villa goreliz"
1076 - osada wraz ze wschodnią częścią Górnych Łużyc przyłączona do Czech
1131 - powstał gród nad Nysą Łużycką z polecenia czeskiego księcia Sobiesława
1303 - prawa miejskie
1346 - 1815 miasto-członek górnołużyckiego Związku Sześciu Miast
1377 - powstało oddzielne księstwo Görlitz utworzone przez króla czeskiego i cesarza niemieckiego Karola IV
1466 - pod panowaniem króla węgierskiego Macieja Korwina
1618 - 1648 - zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej
1635 - 1815 - z Łużycami Górnymi we władaniu książąt saskich
1815 - po kongresie wiedeńskim włączony został do Prus i stał się częścią prowincji Śląsk (Schlesien),
od 1848 połączenie kolejowe z Węglińcem, od 1865 z Lubaniem i Jelenią Górą
w czasie II wojny światowej 1939–45 obóz dla jeńców — podoficerów i szeregowych różnej narodowości (Stalag VIII A Görlitz), przez który wg szacunków przeszło ponad 100 tysięcy więźniów, a zginęło kilka tysięcy jeńców - głównie radzieckich i włoskich; jedna z filii - Arbeitskommando 10001, gdzie przetrzymywano komandosów alianckich, których Niemcy rozstrzelali w dniu 9 luty 1945 roku, zlokalizowana była w miejscowości Wierzbowa (niem. Ruckenwaldau) w pow. bolesławieckim.
kwiecień 1945 - zacięte walki o sforsowanie Nysy Łużyckiej na północ od Zgorzelca w okolicach Toporów, miasto nie zostało dotknięte bezpośrednimi działaniami wojennymi. Wysadzenie wszystkich mostów na Nysie Łużyckiej przez oddziały SS
1945 - prawobrzeżna część miasta w Polsce, ustalenie granicy na Nysie Łużyckiej
1948 - data powstania obowiązującej nazwy miasta (zamiast Zgorzelice)
6 lipca 1950 podpisano tu układ zgorzelecki między PRL a NRD uznający formalnie granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej
Po II wojnie światowej osiedlono tu (oraz w Policach w woj. zachodniopomorskim) dużą kolonię greckich uchodźców (głównie komunistycznych partyzantów), którzy szukali schronienia w Polsce po greckiej wojnie domowej 1946-1948. Łącznie ich liczba sięgała 14 tysięcy osób. Wielu z nich wróciło do Grecji po upadku dyktatury wojskowej i amnestii dla uczestników wojny. Dziś w mieście odbywa się festiwal piosenki greckiej (→ Eleni) pod patronatem ambasady greckiej organizowany przez Nikosa Rusketosa.
1959 - 1965 - niedaleko Zgorzelca zlokalizowano odkrywkową kopalnię węgla Brunatnego Turów oraz elektrownię Turów.
2004 Zgorzelec wraz z Görlitz ubiegają się o przyznanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury
2006 W kwietniu Gorlitz-Zgorzelec przegrywają rywalizację o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury na rzecz Essen. Następna szansa to 2016 rok, wówczas o to miano będą się starać miasta z Polski.

Zabytki

Dom Jakuba Böhme (czerwony) przy ulicy Daszyńskiego 12kościół z 1929-30
dawne dwory z XVIII w.
domy mieszkalne z XVIII/XIX w.
kościół z 1909
monumentalny obiekt Domu Kultury z 1902--miejsce podpisania układu zgorzeleckiego
Przedmiescie Nyskie
replika słupa Poczty Polsko - Saskiej
Dom Jakuba Boehme
wiadukt kolejowy na Nysie
Dom Studzienny na Placu Pocztowym

 Ciekawostki
Pierwszą znaną nazwą Zgorzelca w dokumencie cesarza Henryka IV przekazującego z rąk pewnego banity dla biskupa miśnieńskiego Benona 8 łanów królewskich ziemi wraz z osadą Goreliz była Villa Goreliz.
Barwy herbu i flagi Zgorzelca (niebiesko-żółte) są identyczne jak we fladze Górnych Łużyc, na terenie których Zgorzelec leży.
W Zgorzelcu wychował się Krzysztof Tyniec, znany polski aktor.